Posted in Տեխնոլոգիա, Առանց կարգի

Իմ նախասիրությունը

Ես շատ եմ սիրում ազատ ժամանակ զբաղվել նկարչությամբ և պազլներ հավաքել: Սիրում եմ նաև ազատ ժամանակ ուլունգներով նկար հավաքեմ: Ունեմ շատ նկարներ, պազլներ և ուլունգներով արդեն 2հատ հավաքված նկար: Ամռանը սիրում եմ քշել հեծանիվ և ռոլիկ: Սիրում եմ գնալ բակ և խաղալ ընկերներիս հետ:

Posted in English, Առանց կարգի

Check your progress

Grammar 1

a. Complete the sentences with will or won’t. 

1 My train is running late, so I won’t be home before seven o’clock.

2 Julie isn’t feeling well. I don’t think she will go to school today.

3 He’s a really good actor. I’m sure he will become famous one day.

4 We can go to the beach tomorrow. I’m sure it won’t rain.

5 What do you think? Will you go to university?

6 James is in London, so he won’t be at the party tonight.

7 It’s quite hot today. I think I  will go swimming this afternoon.

8 Tom’s always so nice. He won’t get angry when he finds out.

9. A. Will you come to the match tomorrow?

B: Sorry but I don’t think I will have time. I will come to the one next week.

10. A. Pat won’t be happy when she sees that you have broken her computer.

B. I know. I will tell her what happened as soon as she comes home.

 

b. Circle the correct words.

1. My parents are angry because I didn’t do the washing-up.

2. Our time lost yesterday. Everyone played bad.

3. Last week’s test was easy.

4.  My sister sings will.

5. Hurry up, Jill ! Why are you walking so slow?

6. Last night I heard a loud noise outside my room.

7. It was a slow journey and we arrived very late.

8. The players were all too slow, that’s why we lost  the match.

9. His mum works so hard — she’s hard at home.

 

2. Vocabulary
Circle the correct words.

1. I’ll probably get a good job.

2. Joanne hopes to become a famous singer.

3. Maybe think she’ll have children.

4. Nick think they’ll get married soon.

5. In doubt he’ll learn to drive.

6. Well probably watch TV tonight.

7. I doubt he’ll come with us.

 

b. Use the words to complete the sentences.

Lightning , foggy , shower , thunder , wind , hot , rain , sun.

1. There was such a strong wind that some.

2. The castle on that hill burnt down because it was struck by lightning.

3. There was heavy rain for three days – the streets   looked like rivers

4. It didn’t really rain very hard – it was only a shower.

5. We didn’t sit on the beach after 11 am.There was too much sun and it was too hot.

6. I’ve just heard some thunder from far away . I think there’ll be a storm soon.

7. I couldn’t see anything from my window this morning- it was really foggy outside!

Posted in Քիմիա, Առանց կարգի

Քննարկվող հարցեր

  1. Ինչու են դասակարգել տարրերը
    Երբ տարերը 60-ից շատացան անհրաժետ եղավ դասակարգել։
  2. Տարրերի առաջին դասակարգումը`Մետաղներ և ոչմետաղներ
    Մետաղները ունեն մետաղակար պայլ։ Մետաղները պինդ են բացի սնդիկից։ Միակ մետաղը որ պինդ չէ դա սնդիկն է։ 
    Մետաղներ ՝ արծաթ, ոսկի, պղինձ։
    Ոչ մետաղները չունեն փայլ։ Եթե պինդ են փղրուն են։ Նրանք չունեն պլաստիկություն։

    Ոչ մետաղներ ՝ քլոր, մանգան, թթվածին, ջրածին

  3. Ինչու էր թերի այդ դասակարգումը
    Որովհետև առաջացավ 3-րդ խումբ տարրերը, որոնք ունեին և մետաղական և ոչ մետաղական հատկություններ։

  4. Պարբերական համակարգի ստեղծումը
    Պարբերական աղյուսակ
    Բոլոր տարերը գրվեցին 1 շարքով ըստ զանգվածների մեծացումով։ Հետո բոլոր տարրերը համարակալվեցին և ետ համարները կոչվեցին կարգաթվեր։ Գիտնականները նկատվեց, որ ամեն 8-ը տարրից հետո կրկնվում են տարրերի հատկությունները։ Այսինքն աակտիվ մետաղից հաշվում էին 8 տարր էլի ակտիվ մետաղ է։ Ակտիվ ոչ մետաղից հաշվում էին 8 տարր էլի ակտիվ ոչ մետաղ է։ Այսինքն գիտնականները նկատեցին որ ամեն 8-ը տարրից հետո ընկնում է այն տարրը, որը ունի նույն հատկությունները։ Ակտիվ մետաղները կոչվում են «ԱԼԿԱԼԻԱԿԱՆ» մետաղներ։

  5. Մենդելեևի կյանքը և գործունեությունը
  6. Ատոմի կառուցվածքը և կարգաթվի նշանակությունը
  7. Պարբերությունը և նրա նշանակությունը
  8. Խմբեր և ենթախմբեր
Posted in Քիմիա, Առանց կարգի

Պարբերական աղյուսակ

Պարբերական աղյուսակ, հայտնի է նաև որպես քիմիական տարրերի պարբերական աղյուսակ, հանդիսանում է քիմիական տարրերի աղյուսակային արտապատկերը, որտեղ դրանք դասավորված են ըստ ատոմական համարների, էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիայի և կրկնվող քիմիական հատկությունների: Աղյուսակի կառուցվածքը հիմնված է պարբերական օրենքի վրա: Աղյուսակի յոթ տողերը, որոնց անվանում են պարբերություններ, սովորաբար ձախից պարունակում են մետաղներ, աջից՝ ոչ մետաղներ: Խմբեր կոչվող սյուները պարունակում են իրար նման քիմիական վարքագիծ ունեցող տարրեր: Վեց խմբերն ունեն իրենց անուններն ու համարները, օրինակ՝ 17 խմբի տարրերը հալոգեններն են, իսկ 18-ը՝ ազնիվ գազերը: Երևում են նաև չորս պարզ ուղղանկյուն տարածքներ, որտեղ նշված է ատոմային օրբիտալների լրացման կարգը:

Պարբերական աղյուսակի օգնությամբ կարելի է գտնել տարբեր տարրերի հատկությունների փոխադարձ կապը, ինչպես նաև կանխորոշել դեռևս չհայտնաբերված, կամ սինթեզվող տարրերի քիմիական հատկությունները և վարքագիծը: Ռուս քիմիկոս Դմիտրի Մենդելեևը 1869 թվականին հրապարակեց առաջին ճանաչված պարբերական աղյուսակը, որը մշակվել էր գլխավորապես այն ժամանակ արդեն հայտնի տարրերի պարբերականությունը ցույց տալու համար: Նա կանխագուշակեց նաև մի քանի չհայտնաբերված տարրերի որոշ հատկություններ, որոնք պետք է լրացնեին աղյուսակի դատարկ վանդակները: Նրա կանխագուշակումների մեծ մասը ճիշտ դուրս եկան: Նոր տարրերի հայտնագործմանն ու սինթեզին զուգընթաց Մենդելեևի գաղափարը աստիճանաբար ընդլայնվեց և դարձավ լիակատար: Ժամանակակից պարբերական աղյուսակը ներկայումս ապահովում է քիմիական ռեակցիաների անալիզի համար անհրաժեշտ օգտակար հիմքը և շարունակվում է լայնորեն օգտագործվել քիմիայում, միջուկային ֆիզիկայում և ուրիշ այլ գիտություններում:

Մեկից մինչև 118 կարգաթվերով ատոմները հայտնագործվել կամ սինթեզվել են՝ պարբերական աղյուսակում լրացնելով յոթ ամբողջությամբ լրացված շարքեր: Առաջին 94 տարրերը հանդիպում են բնության մեջ, չնայած մի քանիսը հանդիպում են միայն աննշան քանակներով, իսկ որոշներն էլ բնության մեջ հայտնագործվել են միայն սինթեզելուց հետո: 95-ից մինչև 118 կարգաթիվն ունեցող տարրերը սինթեզվել են միայն լաբորատորիաներում և միջուկային ռեակտորներում: Ներկայումս փորձեր են արվում ավելի մեծ ատոմային զանգված ունեցող տարրեր սինթեզելու ուղղությամբ: Այդ տարրերով սկսվում է աղյուսակի ութերորդ շարքը: Սկզբում արվում է տեսական աշխատանք, որպեսզի առաջարկվի հնարավոր թեկնածուն նոր սինթեզի համար: Բնական տարրերի բազմաթիվ սինթետիկ ռադիոնուկլիդներ ևս արտադրվում են լաբորատորիաներում:

Posted in Ֆիզիկա, Առանց կարգի

Հուկ օրենք

Հուկի օրենք, առաձգական մարմնի լարվածային վիճակի և դեֆորմացիայի միջև կապ հաստատող հիմնական օրենք։ Սահմանել է Ռոբերտ Հուկը 1660 թվականին։

Ձողի ձգման կամ սեղմման պարզագույն դեպքում ձողի բացարձակ երկարացումը (կարճացումը) ուղիղ համեմատական է  ձգող (սեղմող) ուժին։

Շարունակել կարդալ “Հուկ օրենք”

Posted in Ֆիզիկա, Առանց կարգի

Դեֆորմացիա

Դեֆորմացիան արտաքին ուժերի ազդեցությամբ մարմնի ձևի կամ չափերի փոփոխություն է կատարում։ Դեֆորմացիայի պարզագույն տեսակներն են ձգում-սեղմումը, սահքը, ոլորումը, ծռումը։ Պինդ մարմինների դեֆորմացիաներն ու լարումներն ուսումնասիրվում են առաձգականության և պլաստիկության տեսություններով։ Մարմնի դեֆորմացիան կարելի է որոշել, եթե հայտնի է յուրաքանչյուր կետի տեղափոխության վեկտորը։

Շարունակել կարդալ “Դեֆորմացիա”

Posted in Պատնություն, Առանց կարգի

Նախագիծ ապրիլի 27- մայիսի 1,«Սասունցի Դավիթ» էպոսի ուսումնասիրությունը պատմական տեսանկյունից

Ժողովրդական վեպը, դյուցազնավեպը կամ էպոսը մարմնավորում է տվյալ
ժողովրդին առանձնահատուկ, նրան բնորոշ հատկությունները: Ժողովրդի
ապրումները, նրա ձգտումներն արտահայտող նման ստեղծագործությունները մշակվում են երկար ժամանակ, դարերի ընթացքում, բայց վերջնական
ձևավորում են ստանում ժողովրդի ինքնության, ինքնագիտակցության բարձրացման որոշակի աստիճանում: Ինչպես հայտնի է պատմահայր Մովսես Խորենացին հայ ժողովրդի հետ առնչվող բազմաթիվ առասպելներ է հիշատակում, որոնք սակայն տակավին ժողովրդական էպոս դառնալու մակարդակի չեն հասնում: Հայ իրականության մեջ ժողովրդական էպոսը ծնունդ առավ
զարգացած միջնադարի շեմին` ժողովրդի քաղաքական ակտիվության, լուսավորական շարժման վերելքի պայմաններում: Մյուս ժողովուրդների ազգային դյուցազնավեպերը նույնպես առաջացել են հասուն ավատատիրության այդ նույն դարաշրջանում:

«Սասունցի Դավիթ» էպոսը կարդալու ընթացքում

1.դուրս գրել տեղանունները, վայրերի քարտեզագրում

Բերդ Կապույտ- Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Երասխաձոր գավառում, համանուն լեռան վրա։ Եղել է Հայոց Արշակունիների ռազմական կարևոր հենակետ։ Արշակունիների անկումից (428) հետո Կապույտում տեղակայվել է պարսկական զորք։ 450 թվականին հայկական զորքերն այն ազատագրել են պարսիկներից և դարձրել ապստամբական ուժերի հենակայան։

Սասուն-գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Գենջի գավառում։ Նախկինում եղել է Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի տասներորդ գավառը։ Հնագույն կենտրոնն էր Սանասուն բերդը։

Բաղդատ- Իրաքի մայրաքաղաք: Գտնվում է Տիգրիս գետի ափին։ Հիմնադրվել է 8-րդ դարում որպես Աբբասյան խալիֆայության մայրաքաղաք: Միջին դարում Բաղդադը դարձել է իսլամության կենտրոնը և աշխարհի խոշորագույն քաղաք:

Մարութասար- գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհում՝ Սասուն գավառում: Եղել է սասունցիների սիրած և պաշտելի սարը։ Կոչվել է նաև Մարաթուկ։ Լեռան գագաթին՝ 2967 մ բարձրության վրա կառուցված է Մարութա Սուրբ Աստվածածին վանքը։ Գարեգին Սրվանձտյանցը լեռն անվանում է «սուրբ և բարեպաշտ» և այն Սասունի ամբողջ ժողովրդի համար՝ առաջին և վերջին ամենահավաստի երդումն է դարձել:

Բիթլիս- նահանգ է ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետության արևելյան մասում, պատմական Արևմտյան Հայաստանում, Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգում։ Իբրև առանձին վարչական միավոր ձևավորվել է 16–րդ դարի սկզբում որպես հյուքյումեթություն (իշխանություն), որի մեջ մտնում էին Սասունը, Մուշը, Խիզանը, Խնուսը, Խլաթը, Արծկեն։

2.«ՍԱՍՈՒՆՑԻ ԴԱՎԻԹ» ԷՊՈՍԸ ԵՎ ԱԶԳԱՅԻՆ
ԻՆՔՆՈՒԹՅՈՒՆԸ, “Սասունցի Դավիթ”

Էպոսը կարդալուց հետո փորձիր/տես վերևում նշված հոդվածը, կարող ես օգտվել այլ աղբյուրներից/ նկարագրել հայկական պատմական որ ժամանակաշրջանն է ընդգրկում, էպոսի կերպարները որ իրական պատմական կերպարների հետ են կապված:

Վեպը ունի 4 ճյուղ: Սանասարի և Բաղդասարի ճյուղը ձևավորվել է եղբայրների վաղնջական առասպելների հիման վրա։ Մեծ Մհերի և Փոքր Մհերի ճյուղերի հիմքում ընկած են հին հայկական և հնդիրանական երկնային լույսի և արեգակի աստված Միհրի՝  Միթրայի առասպելաբանական մոտիվները՝ զուգորդված ժայռում փակված հերոսների տեղական հնագույն առասպելին։ Ճյուղերի միացումը և վերամշակումը կատարվել են վաղուց դեռ միջնադարում՝ VII – XIII դարում։ Սկզբում Բաղդադի արաբ, խալիֆայության, ապա Եգիպտոսի էյուբյան արաբ տիրակալների՝ XII –XIII դարում։ Սանասարի և Բաղդասարի ճյուղը նման է եղել Ասորեստանի արքայազն եղբայրների՝ հորը սպանման և Հայաստանում ապաստանելու պատմական ավանդության հետ։ Դավթի ճյուղին ազդել է արաբների հարկային ծանր քաղաքականության դեմ ուղղված սասունցիների ապաստամբությունը։ Այդ ամենը առաջինը գլխավորել է Դադայի որդի՝ Հովհանը, իսկ հետո Հովհան Բագրատունին և նրա հորեղբորորդիներ Դավիթն ու Աշոտը: 

3.Բացահայտել, փնտրել, գտնել, պատմել որևիցե  պատմական կերպարի և նրա հավատարիմ ձու մասին:

Շատերն են լսել Ալեքսանդր Մակեդոնացու մասին, ով մակեդոնական հզոր արքա է եղել: Հետաքրքիրն այն է, որ Մակեդոնացու ձին՝ Բուցեֆալը, պատմության մեջ է անցել իր տիրոջ հետ միասին:

Մակեդոնացին չափազանց քաջ է եղել դեռ մանկուց: Մի անգամ նրա հորը՝ Ֆիլիպ II-ին, խորհուրդ տվեցին 11-ամյա որդու համար Բուցեֆալ անունով հովատակին գնել:

Այստեղ հարկ է նկատել, որ «Բուցեֆալ» բառն առաջացել է հունարեն «Բուկեֆալ»-ից, որը նշանակում է «Ցլագլուխ»: Եվ իսկապես, առաջարկվող ձիու գլխի ձևը արտասովոր էր և ցլի գլուխ էր հիշեցնում:

Վաճառականը դրա համար պահանջեց 13 տաղանդ, որը հսկայական գումար էր, հավասար էր մոտավորապես 340 կգ արծաթի: Ըստ այդ չափանիշի՝ գումարն ահռելի մեծ էր անգամ շատ լավ ձիու համար:

Հաշվի առնելով այն փաստը, որ ձին վայրի էր և անսանձ, Ֆիլիպն առանց երկար մտածելու որոշեց հրաժարվել գնումից:

Մակեդոնացին և Բուցեֆալը

Դրանից նեղացած՝ Ալեքսանդրը, ով այն ժամանակ ընդամենը 10-11 տարեկան էր, բղավեց.

— Հայրի՛կ, միայն այն բանի պատճառով, որ դու չես կարողանում, ինչպես հարկն է, ձի քշել, հրաժարվո՞ւմ ես հիանալի ձիուց:

Բարկանալով՝ Մակեդոնիայի տիրակալը պատասխանեց.

— Գրազ կգամ, որ դու չես կարողանա այդ ձիուն սանձել: Սակայն եթե դա քեզ հաջողվի, ես կգնեմ այն քեզ համար:

Ալեքսանդրն արագ վերադարձավ, մոտեցավ Բուցեֆալին, բռնեց նրա սանձից և պտտեցրեց հակառակ արևին: Նա դա արեց այն պատճառով, որովհետև միանգամից նկատել էր, որ ձին վախենում է սեփական ստվերից: Այնուհետև սկսեց գուրգուրել ձիուն, խոսել, վազվզել դրա հետ՝ անդադար ստիպելով, որ կենդանին շարժման մեջ գտնվի: Երբ Բուցեֆալը վարժվեց Ալեքսանդրի ձայնին և սկսեց ծանր շնչել, ապագա հրամանատարն արագ հանեց իր վերարկուն և թռավ ձիու վրա:

Posted in Պատնություն, Առանց կարգի

Թարգմանություն

Завоевания монголов 

Монгольская конница. Персидская миниатюра. 

В самом начале XIII в. из сердца Азии — монгольских степей — на историческую арену вышли племена, которые потрясли своими грандиозными завоеваниями гигантские пространства Евразии — от Кореи на востоке до Адриатического моря на западе, от верховьев Волги на севере, до Месопотамии и Бирмы на юге. 

Почти целое столетие прошло в Европе и Азии под знаком непрерывной череды завоевательных походов монголов. 

 

Մոնղոլ նվաճում 

 

 Մոնղոլական հեծելազորՊարսկական մանրանկարչություն: 

 XIII դարի սկզբինԱսիայի սրտից `մոնղոլական տափաստաններիցցեղերը մտան պատմական ասպարեզ, որը ցնցեց Եվրասիայի հսկայական տարածքները իրենց թոռնիկ նվաճումներով` Կորեայից արևելքից դեպի Ադրիատիկ արևմուտքում, հյուսիսում գտնվող Վոլգայի գլխավերևներից, դեպի Միջագետք և հարավ գտնվող Բիրմա: 

 Գրեթե մեկ դար է անցել Եվրոպայում և Ասիայում `մոնղոլական նվաճումների շարունակական շարքի նշանով: 

 

Монгольское общество и армия в начале XIII в. 

Каковы причины этих грандиозных завоеваний? Как удалось монголам покорить сотни народов, среди которых было множество отважных воинов и искусных строителей крепостей? Ответы на эти вопросы лежат не только в военной истории монгольских нашествий. 

Одной из причин, послуживших толчком к началу завоеваний, стали социально-экономические процессы, происходившие в то время у монгольских племён. В начале XIII в. монгольским племенам стало тесно на территории исторической родины. Их численность возросла, ощущалась нехватка пастбищных земель — основы всей экономики монголов-кочевников. 

Своими успехами в первой четверти XIII в. монголы в немалой степени были обязаны военному и организаторскому таланту основателя Монгольской империи — Чингисхана, правившего ею железной рукой с 1206 по 1227 г. 

Преобразование монгольского войска Чингисхан начал с создания личной гвардии, насчитывавшей 10 тыс. человек. Она стала школой, из которой позже вышли его лучшие полководцы. Все его «гвардейцы» (кэшиктэн), как и сам хан, были выходцами из знатных родов. Каждого «гвардейца» он знал лично и пристально следил за его жизнью. Все они были великолепными воинами. «Гвардия» пользовалась различными привилегиями и особым почётом. Достаточно сказать, что рядовой «гвардеец» Чингисхана по своему положению был выше армейского тысячника. 

 

Մոնղոլական հասարակությունը և բանակը XIII դարի սկզբին: 

 Որո՞նք են այս հիանալի նվաճումների պատճառները:  Ինչպե՞ս մոնղոլները նվաճեցին հարյուրավոր ժողովուրդներ, որոնց թվում էին շատ համարձակ մարտիկներ և հմուտ ամրոց կառուցողներ:  Այս հարցերի պատասխանները ոչ միայն մոնղոլական արշավանքների ռազմական պատմության մեջ են: 

 Պատճառներից մեկը, որը հարուցեց նվաճումների սկիզբը, դա սոցիալ-տնտեսական գործընթացներն էին, որոնք տեղի էին ունենում այդ ժամանակ մոնղոլական ցեղերի շրջանում:  XIII դարի սկզբին:  Մոնղոլական ցեղերը բազմամարդ դարձան իրենց պատմական հայրենիքի տարածքում:  Նրանց թիվն աճեց, արոտավայրերի պակաս կար `քոչվոր մոնղոլների ամբողջ տնտեսության հիմքը: 

 Նրա հաջողությունը XIII դարի առաջին քառորդում:  մոնղոլները մեծապես պարտական ​​էին Մոնղոլական կայսրության հիմնադիր Գենղիս խանի ռազմական և կազմակերպչական տաղանդին, որը ղեկավարում էր այն երկաթե ձեռքով ՝ 1206-ից 1227 թվականներին: 

 Մոնղոլական բանակի engենգիս խանը վերափոխումը սկսվեց անձնական պահակախմբի ստեղծմամբ ՝ կազմելով 10 հազար մարդ:  Նա դարձավ դպրոց, որից հետո հայտնվեցին նրա լավագույն գեներալները:  Նրա բոլոր «պահապանները» (խեշխտեն), ինչպես խանը, եկել էին ազնվական ընտանիքներից:  Նա յուրաքանչյուր «պահապան» գիտեր անձամբ և ուշադիր հետևում էր նրա կյանքին:  Նրանք բոլորն էլ մեծ մարտիկներ էին:  «Գվարդիան» վայելում էր տարբեր արտոնություններ և առանձնահատուկ պատիվ:  Բավական է ասել, որ իր պաշտոնում engենգիշ խանի սովորական «պահակը» բանակից բարձր էր, քան հազար հազարը:  

Чингисхан разработал и законодательство своей империи, называвшееся «Великая Яса», часть статей которого регулировали службу в армии и обязанности начальников и их подчиненных. Оно утверждало непререкаемый авторитет великого хана и придавало всему армейскому устройству прочность и устойчивость. 

В войсках была установлена строжайшая дисциплина. Монах-доминиканец Плано Карпини, совершивший в XIII в. поездку ко двору великого хана, писал, что не было ни одного случая, чтобы монгольский воин покинул поле битвы до тех пор, пока над войском виднеется флаг (значок) его начальника. Согласно «Великой Ясе», отступление с поля боя, неоказание помощи товарищу в бою, неисполнение приказов командира карались смертью. 

Монгольская армия была поделена на тысячи, сотни и десятки. Во главе крупных подразделений ставились опытные и лично известные верховному вождю начальники, орхоны. В монгольской армии имелось учреждение, похожее по своим функциям на современный генеральный штаб, члены которого назывались юртаджи. При войсках состояли особые чиновники по хозяйственной части — черби. 

В монгольском обществе XIII в. действовали принципы всеобщего вооружения народа и территориальной организации войска. Роды и племена в зависимости от своей численности выставляли конные десятки, сотни и тысячи. Самые крупные боевые единицы назывались тьмой, или туменом, и насчитывали 10 тыс. человек. С целью преодоления межплеменной разобщённости в рамках одной боевой единицы применялось смешение племён. Благодаря этому между представителями различных племён, служивших в одних сотнях и тысячах, рождалось братство по оружию, которое ослабляло племенные противоречия. Многие крупные племена растворились в общей массе, что способствовало сплочённости монгольской армии. 

 

Engենգիս խանը նաև մշակեց իր կայսրության օրենսդրությունը, որը կոչվում է «Մեծ Յասա», որի հոդվածների մի մասը կարգավորում էր զինվորական ծառայությունը և հրամանատարների ու նրանց ենթակաների պարտականություններըԴա հաստատեց մեծ խանի անվիճելի հեղինակությունը և ուժ ու կայունություն տվեց ամբողջ բանակային սարքին: 

 Զորքերը սահմանեցին ամենախիստ կարգապահությունըԴոմինիկյան վանական Պլանո Կարպինին, որը կատարվել է XIII դարումուղևորություն դեպի մեծ խանի դատարան, գրել է, որ չկա մեկ դեպք, երբ մոնղոլ մարտիկը լքեց մարտադաշտը, մինչև բանակի վրա տեսանելի լիներ նրա վերադասի դրոշը (կրծքանշանը):  Ըստ «Մեծ Յասայի» ՝ մարտադաշտից նահանջելը, մարտական ​​ընկերոջը օգնություն չցուցաբերելը, հրամանատարի հրամանները չկատարելը պատժելի էր մահով: 

 Մոնղոլական բանակը բաժանվեց հազարավոր, հարյուրավոր և տասնյակներիՄեծ ստորաբաժանումների գլխավերևում տեղադրվեցին փորձառու և անձամբ ճանաչված գերագույն առաջնորդի ղեկավարներին ՝ ՕրխոնսինՄոնղոլական բանակն ուներ այնպիսի հիմնարկ, որն իր գործառույթներով նման էր ժամանակակից գլխավոր շտաբին, որի անդամները կոչվում էին «յուրտաջի»:  Զորքերի տակ գտնվում էին տնտեսական կողմի հատուկ ծառայողները `Չերբին: 

 XIII դարի մոնղոլական հասարակության մեջուժի մեջ էին ժողովրդի համընդհանուր զինվածության և զորքերի տարածքային կազմակերպման սկզբունքներըԿլաններն ու ցեղերը, կախված իրենց թվից, ցուցադրեցին տասնյակ ձիեր, հարյուրավոր և հազարավորներԱմենամեծ զորամասերը կոչվում էին մթություն կամ Թումեն և կազմում էին 10 հազար մարդՄեկ մարտական ​​ստորաբաժանման շրջանակներում միջպետական ​​անպատժելիությունը հաղթահարելու համար օգտագործվել է ցեղերի խառնուրդԴրա շնորհիվ, հարյուր հազարավոր հազարավոր ծառայող տարբեր ցեղերի ներկայացուցիչների միջև ծնվեց զենքի մի եղբայրություն, որը թուլացրեց ցեղային հակասություններըԸնդհանուր զանգվածում շատ մեծ ցեղեր լուծարվեցին, ինչը նպաստեց մոնղոլական բանակի համախմբմանը: 

 

Лёгкая кавалерия, одетая в войлочные «доспехи», играла в бою активную и самостоятельную роль. Она вела разведку боем, прикрывала основные силы и исполняла подготовку главного удара. Её активные непрерывные перемещения и атаки во взаимодействии с тяжёлой кавалерией получили название «монгольская лава». К слабым местам противника или к наиболее выгодным для нанесения главного удара участкам боя быстро и скрытно подводились в глубоких сомкнутых строях массы тяжёлой кавалерии. Функция такого своеобразного «тарана» лежала на тяжёлой монгольской коннице, закованной в кожаные, а с 20-х гг. XIII в. и в стальные доспехи. Эта конница, кроме ударной мощи, обладала и высокой манёвренностью. Благодаря такой тактике монголы имели преимущество даже над европейской рыцарской конницей, славившейся могучей ударной силой и искусством одиночного боя, но бывшей крайне неповоротливой. Команды в ходе сражения подавались значком (флагом) начальника. В ночных боях они заменялись цветными фонарями. В атаку монгольские воины бросались с диким, пронзительным криком. 

Главным оружием лёгкой конницы был сложный составной лук. Такие луки обладали большой дальнобойностью и пробивной силой. Стрелы, выпущенные из него, летели обычно на 150 м. Большинство лучников имели по два лука и два колчана. Стрелы отличались необычайной остротой. Монголы были мастерами в их изготовлении. Обучаясь стрельбе из лука с трёхлетнего возраста, монгол был превосходным стрелком. Хорошо стреляли из лука и женщины. Это было нужно для самообороны, так как в войсковых операциях женщины не участвовали. Но если в отсутствие мужчин монгольский лагерь подвергался нападению, женщины брались за оружие. 

Всадник тяжёлой кавалерии был защищён кожаными латами, из дублёной бычьей кожи, которые были нередко не менее прочны, чем стальные доспехи, и защищали воина не только от стрел, но и от ударов мечей. Под них перед сражением монголы надевали особо прочное китайское бельё из специального грубого шёлка. Если стрела и пробивала доспех, то застревала в белье, которое не рвалось, а втягивалось в рану вместе с её наконечником. После чего стрела легко извлекалась из тела вместе с шёлковой тканью. Раненых не оставляли на произвол судьбы — в монгольской армии были даже хирурги, по преимуществу китайцы. 

 

Զգացող «զրահ» հագնված թեթև հեծյալը մարտում ակտիվ և անկախ դեր ուներՆա հետախուզություն անցկացրեց մարտում, ծածկեց հիմնական ուժերը և իրականացրեց հիմնական գործադուլի նախապատրաստումըՆրա ակտիվ շարունակական շարժումները և գրոհները ծանր հեծյալի հետ միասին կոչվում էին «մոնղոլական լավա»:  Ծանր հեծելազորային զանգվածները արագ և գաղտնի կերպով հասցվեցին թշնամու թույլ տեղերին կամ մարտական ​​տարածքներին, որոնք առավելագույնն էին ձեռնտու հիմնական հարվածը հասցնելու համարՆման յուրօրինակ «խոյ» գործառույթը դրված էր մոնղոլական ծանր հեծելազորի վրա, կաշվից շղթայված և 20-ականներից սկսած:  XIII դ  և պողպատե զրահԱյս հեծելազորը, բացի հարվածող ուժից, ուներ նաև բարձր մանևրելիությունՆման մարտավարության շնորհիվ մոնղոլներն առավելություն ունեցան նույնիսկ եվրոպական ասպետական ​​հեծելազորայինի նկատմամբ, որը հայտնի էր իր հզոր հարվածային ուժով և միայնակ մարտական ​​արվեստով, բայց դա չափազանց դանդաղ էր:  Theակատամարտի ընթացքում թիմերին տրվեց ղեկավարի կրծքանշան (դրոշ):  Գիշերային մարտերում նրանք փոխարինվեցին գունավոր լույսերովՄոնղոլ մարտիկները հարձակման են ենթարկվել վայրի, պիրսինգով գոռալով: 

 Լույսի հեծելազորի հիմնական զենքը բարդ աղեղն էրՆման աղեղներն ունեին մեծ տիրույթ և թափանցիկ ուժՆետից նետերը սովորաբար թռնում էին 150 մետր, նետաձիգների մեծ մասը ուներ երկու աղեղ և երկու նետՌադիոները չափազանց սուր էինՄոնղոլները արհեստներ էին իրենց արտադրության մեջՍովորելով նետաձգությունը երեք տարեկանից ՝ մոնղոլը հիանալի հրաձիգ էրԴե գնդակահարվել է աղեղից և կնոջիցՍա անհրաժեշտ էր ինքնապաշտպանության համար, քանի որ կանայք չէին մասնակցում ռազմական գործողություններինԲայց եթե տղամարդկանց բացակայության պայմաններում հարձակվել էին մոնղոլական ճամբարի վրա, կանայք զենք էին վերցնում: 

 Ծանր հեծելազորի հեծյալը կաշվե զրահի կողմից պաշտպանված էր ցանված ցլից մաշկից, որոնք հաճախ ոչ պակաս դիմացկուն էին, քան պողպատե զրահը, և մարտիկին պաշտպանում էր ոչ միայն նետերից, այլև թուրերի հարվածներիցՆրանցից առաջ, ճակատամարտից առաջ, մոնղոլները հատուկ կոպիտ մետաքսից հագնում էին հատկապես ամուր չինական սպիտակեղենԵթե ​​սլաքը ծակեց զրահը, ապա այն խրված էր լվացքի մեջ, որը չէր պոկել, բայց իր ծայրով քաշվում էր վերքի մեջԴրանից հետո սլաքը հեշտությամբ հանվեց մարմնից `մետաքսե գործվածքների հետ միասինՎիրավորներին իրենց սարքերին չէին մնացել. Մոնղոլական բանակում նույնիսկ վիրաբույժներ կային, հիմնականում չինացիներ: 

 

После завоевания Хорезма монголы стали использовать и чешуйчатые кольчуги. Голову всадника защищал лёгкий кожаный шлем с прочным назатыльником. С 30-х гг. XIII в. стали использовать и железные шлемы. На лошадях тяжёлой конницы также имелся защитный панцирь из толстой лакированной кожи. Главным наступательным оружием тяжёлых кавалеристов были кривые сабли и пики. Кроме того, у каждого имелась боевая секира или железная палица, которая подвешивалась к поясу или к седлу. Итальянский путешественник Марко Поло, проживший много лет в Монголии и Китае, рассказывал: «Вооружение монголов превосходно: луки и стрелы, щиты и мечи; они самые лучшие лучники из всех народов». В рукопашном бою монголы стаскивали вражеских всадников с коней прикреплёнными к пикам и дротикам крючьями. Для этого же использовались и арканы из конского волоса, которые набрасывались на неприятеля с расстояния. 

В своём снаряжении каждый воин обязан был иметь пилку для заточки стрел, шило, иголки, нитки, глиняный сосуд для варки пищи и «бор-тохо» — кожаный сосуд ёмкостью около 2 л для кумыса, молока или воды. В двух небольших далингах (седельные сумки) хранились смена одежды и неприкосновенный запас продуктов, состоявший из сушёного мяса и сухого молока. Если этих запасов не хватало, то воин рассекал вену своей лошади и пил её горячую кровь, после чего перевязывал рану нитью из жил животных. В рацион воина входили также лепёшки, широко употреблялась конина. 

Снаряжённая и организованная таким образом монгольская армия была самой выносливой и дисциплинированной в тогдашнем мире. Её численность постоянно колебалась и не поддаётся точной оценке. Персидские и китайские авторы, а также русские летописцы чрезвычайно её завышают. По подсчётам исследователей, максимальная численность войска монголов во время самых активных завоеваний Чингисхана составляла не более 250 тыс. человек. К моменту его смерти в рядах армии находилось около 130 тыс. 

Каждый конный воин вёл от одного до четырёх запасных коней, чтобы иметь возможность в походе менять лошадей, что значительно увеличивало длину и скорость переходов, сокращало нужду в привалах. Скорость передвижений монгольских войск была изумительна. Непрерывный поход в 10—15 суток без дневных остановок считался нормальным. Во время Венгерской кампании 1241 г. любимец Чингисхана, один из его выдающихся полководцев Субэдей, прошёл со своей армией 47 5 км менее чем за трое суток. 

 

Խորեզմի նվաճումից հետո մոնղոլները սկսեցին օգտագործել թեփուկային շղթայի փոստըՀեծանվորդի գլուխը պաշտպանված էր թեթև կաշվե սաղավարտից, ամուր գլխաշորով:  30-ականներից ի վեր:  XIII դ  սկսեցին օգտագործել երկաթե սաղավարտներԾանր հեծյալ ձիերն ունեին նաև հաստ արտոնագրված կաշվի պաշտպանիչ ծածկԾանր հեծելազորների հիմնական հարձակողական զենքերը ծուռ սաբերն ու գագաթներն էինԲացի այդ, յուրաքանչյուրն ուներ մարտական ​​բևեռի կացին կամ երկաթյա ակումբ, որը կասեցված էր գոտուց կամ թամբիցԻտալացի ճանապարհորդ Մարկո Պոլոն, որը երկար տարիներ ապրում էր Մոնղոլիայում և Չինաստանում, ասաց. «Մոնղոլների սպառազինությունը գերազանց է. Աղեղներ և նետեր, վահան և թուրերնրանք բոլոր ազգերի լավագույն նետաձիգներն են »:  Ձեռք բերելով ձեռք բերված մարտում մոնղոլները թշնամու հեծյալներին քաշում էին ձիերով, որոնք կցված էին գագաթներով, իսկ նետաձիգներով կեռներովԴրա համար օգտագործվել է ձիարշավարան, որը հեռվից թև էր բարձրացնում թշնամուն: 

 Իր սարքավորումներով յուրաքանչյուր մարտիկ պետք է ունենար նետերի սրել, օղի, ասեղներ, թելեր, կերակրատեսակների պատրաստման ամանեղենային պահարան և «բորտոու».  Երկու փոքր ելք (զամբյուղներ) պարունակում էին հագուստի փոփոխություն և անձեռնմխելի սննդամթերք, որը բաղկացած էր չորացրած միսից և կաթի փոշուցԵթե ​​այդ պարագաները չբավարարեին, ապա մարտիկը կտրում էր իր ձիու երակը և խմում դրա տաք արյունը, իսկ հետո վերքը կապում էր կենդանու երակներից թելովԶինվորի դիետան ներառում էր նաև տորթեր, լայնորեն օգտագործվում էր ձիու միսը: 

 Այս եղանակով հագեցած և կազմակերպված ՝ մոնղոլական բանակը այդ ժամանակաշրջանում ամենահզոր և կարգապահն էրԴրա քանակը անընդհատ տատանվել է և ճշգրիտ չի կարելի գնահատելՊարսիկ և չինացի հեղինակները, ինչպես նաև ռուս քրոնիկոնները չափազանց գերագնահատում են այնԸստ հետազոտողների, մոնղոլական զորքերի առավելագույն քանակը Գենգիշ խանի ամենաակտիվ նվաճումների ժամանակ կազմում էր ոչ ավելի, քան 250 հազար մարդՆրա մահվան պահին մոտ 130 հազարը բանակում էին 

 Ձիասպորտի յուրաքանչյուր մարտիկ առաջնորդում էր մեկից չորս պահեստային ձիեր, որպեսզի կարողանան արշավանքի ընթացքում ձիեր փոխել, ինչը զգալիորեն մեծացրեց անցումների երկարությունն ու արագությունը, նվազեցրեց դադարների անհրաժեշտությունըՄոնղոլական զորքերի շարժման արագությունը զարմանալի էր:  10-15 օրվա անընդմեջ բարձրացումը առանց ցերեկային կանգառների համար նորմալ համարվեց:  1241-ի հունգարական արշավի ընթացքում Գենգիս խանի ֆավորիտը, նրա վաստակավոր հրամանատարներից մեկը ՝ Սուբայդեյը, իր բանակի հետ ճանապարհորդեց 47 5 կմով ՝ երեք օրվա պակաս ժամանակահատվածում: 

 

Роль артиллерии в монгольской армии играли метательные орудия. До Китайского похода 1211 —1215 гг. число таких машин у монголов было незначительно и они были далеки от совершенства. После победы над Северным Китаем в составе монгольской армии появилась вспомогательная дивизия из китайцев, обслуживавших разнообразные тяжёлые боевые машины, употреблявшиеся при осадах. Это были огнемёты и катапульты, метавшие в осаждённые города горящую нефть и снаряды, представлявшие собой камни или деревянные чурбаны. Последние для увеличения веса пропитывали водой. 

При осадах монголы прибегали также к строительству укреплений и минированию стен крепостей при помощи пороха. Для этого также использовались китайские специалисты. Во время штурмов монголы нередко гнали перед собой в виде живого щита пленных. В армию мобилизовались также представители завоёванных народов, которых обычно использовали на самых опасных участках. Таким образом, монгольское наступление представляло собой лавину, увеличивающуюся в размерах по мере продвижения армии. Например, около двух третей войска внука Чингисхана хана Вату (Батыя) составляли тюркские племена, кочевавшие к востоку от Волги. Свидетельство об этом оставил западноевропейский автор XIII в. монах Юлиан: «Во всех завоёванных царствах они без промедления убивают князей и вельмож, которые внушают опасения, что когда-нибудь могут оказать какое-либо сопротивление. Годных для битвы воинов и поселян они, вооруживши, посылают против воли в бой вперёд себя». 

В сражении в открытом поле монголы чаще всего придерживались двух способов: они либо старались напасть на неприятеля врасплох, нанося удар силами сразу нескольких армий, либо, если нельзя было рассчитывать на внезапность, обходили один из флангов неприятеля. Такой манёвр назывался «тулугма». Но существовали и другие оперативные приёмы. Например, притворное бегство: армия стремительно исчезала с глаз противника, причём конники рассеивались в разные стороны. У врагов создавалась иллюзия быстрой и лёгкой победы. Они ослабляли бдительность, но в этот момент монголы садились на свежих коней и мгновенно возвращались, возникнув со всех сторон, как будто из-под земли. 

 

Մոնղոլական բանակում հրետանային դերը խաղացել է զենքերը նետելու միջոցով:  1211-1215 թվականների չինական քարոզչությունից առաջմոնղոլների շրջանում նման մեքենաների քանակը աննշան էր, և դրանք հեռու էին կատարյալիցՀյուսիսային Չինաստանի նկատմամբ տարած հաղթանակից հետո մոնղոլական բանակում հայտնվեց չինացիների օժանդակ բաժին ՝ սպասարկելով պաշարման մեջ օգտագործված մի շարք ծանր ռազմական տրանսպորտային միջոցներՍրանք բոցավառող սարքեր և քարաձիգեր էին, որոնք վառվող յուղ և կճեպներ էին նետում պաշարված քաղաքներում, որոնք քարեր էին կամ փայտե բլոկներՎերջիններս քաշով ավելացնելու համար ջրով էին ներծծվել: 

 Պաշարման ընթացքում մոնղոլները դիմել են նաև ամրոցների կառուցմանը և ամրոցային պատերի զամբյուղով ականապատման աշխատանքներինԴրա համար օգտագործվել են նաև չինացի մասնագետներՀարձակման ընթացքում մոնղոլները հաճախ բանտարկյալներ էին քշում իրենց առջև ՝ մարդու վահանի տեսքովԲանակում մոբիլիզացվել են նաև նվաճված ժողովուրդների ներկայացուցիչները, որոնք սովորաբար օգտագործվում էին ամենավտանգավոր տարածքներումԱյսպիսով, մոնղոլական հարձակողական գործողությունը ավալանշ էր, որը մեծանում էր չափերով, երբ բանակն առաջ էր մղումՕրինակ ՝ Գենղիս խանի թոռան խան Վաթուի (Բաթու) զորքերի մոտ երկու երրորդը թյուրքական ցեղեր էին, որոնք շրջում էին Վոլգայի արևելքԴրա վկայությունը թողել է 13-րդ դարի արևմտաեվրոպական հեղինակըվանական Julուլիան. «Բոլոր նվաճված թագավորություններում նրանք անմիջապես սպանում են իշխաններին և ազնվականներին, որոնք վախ են ներշնչում, որ մի օր նրանք կարող են ինչոր դիմադրություն ցույց տալԴրանք հարմար են զինվորների և գյուղացիների ճակատամարտի համար, զինվելով ՝ իրենք իրենց առաջ են քաշում կամքի դեմ դեպի մարտ »: 

 Բաց դաշտում տեղի ունեցած մարտում մոնղոլները ամենից հաճախ հետևում էին երկու մեթոդի. Նրանք կամ փորձում էին անակնկալ կերպով հարձակվել թշնամու վրա ՝ միանգամից մի քանի բանակների ուժերով հարվածելով, կամ, եթե անհնար էր անակնկալ համարել, նրանք շրջանցեցին թշնամու եզրերից մեկըՆման զորավարժությունը կոչվում էր «տուլուգա»:  Բայց կային գործառնական այլ տեխնիկաՕրինակ ՝ թռիչքային թռիչք. Բանակը արագորեն անհետացավ թշնամու աչքից, իսկ ձիավորները տարբեր ուղղություններով ցրվեցինԹշնամիները ստեղծեցին արագ և հեշտ հաղթանակի պատրանքՆրանք թուլացրեցին զգոնությունը, բայց այդ պահին մոնղոլները բարձրացրեցին իրենց թարմ ձիերը և անմիջապես վերադարձան ՝ հայտնվելով բոլոր կողմերից, կարծես գետնից: 

 

Особую роль у монголов играла тайная разведка, изучавшая до мельчайших подробностей местность и будущий театр военных действий, вооружение, организацию, тактику и даже настроение в неприятельской армии. Благодаря такой разведке в ходе войны против циньского Китая монгольские военачальники знали местную географию лучше, чем их противники, действовавшие у себя дома. Во время Европейского похода Бату монголы изумляли поляков, немцев и венгров своим знанием европейских условий, в то время как европейцы не имели никакого представления о монголах. Кроме того, монгольские шпионы выявляли недовольных, склоняли их к измене, вселяли взаимное недоверие среди союзников. Тайная разведка продолжалась и в течение войны, для чего привлекались многочисленные лазутчики. Роль последних часто исполняли торговцы, которых при вступлении армии в неприятельскую страну направляли с запасом товаров для установления контактов с местным населением. Была отлично налажена не только военная, но и хозяйственная разведка. Без сбора сведений о наличии пастбищ и их состоянии считалось немыслимым приступать к операции. 

Таким образом, нужно констатировать, что походы монголов были не хаотическим переселением кочевников, а строго продуманными масштабными военно-колонизационными кампаниями. 

 

Մոնղոլները առանձնահատուկ դեր խաղացին թաքնված հետախուզության մեջ ՝ ամենափոքր մանրամասնորեն ուսումնասիրելով թշնամու բանակում տեղանքի և ապագա պատերազմի, զենքի, կազմակերպման, մարտավարությունը և նույնիսկ տրամադրությունըՆման հետախուզության շնորհիվ, Չինաստանի inին դեմ պատերազմի ժամանակ մոնղոլական հրամանատարներն ավելի լավ գիտեին տեղական աշխարհագրությունը, քան իրենց ընդդիմախոսներն էին գործում տանըԲաթուի եվրոպական արշավի ընթացքում մոնղոլները զարմացրեցին լեհերին, գերմանացիներին և հունգարացիներին ՝ եվրոպական պայմանների մասին իրենց իմացությամբ, մինչդեռ եվրոպացիները գաղափար չունեին մոնղոլների մասինԲացի այդ, մոնղոլական լրտեսները բացահայտեցին դժգոհությունը, համոզեցին նրանց դավաճանության մեջ, դաշնակիցների միջև փոխադարձ անվստահություն սերմանեցինՊատերազմի ընթացքում շարունակվեց գաղտնի հետախուզությունը, որի համար ներգրավվեցին բազմաթիվ սկաուտներՎերջինիս դերը հաճախ խաղում էին առևտրականները, որոնք, երբ բանակը մտնում էր թշնամու երկիր, ապրանքային պաշարներով ուղարկվում էին տեղական բնակչության հետ կապեր հաստատելու համարՈչ միայն ռազմական, ա